De warme hap aan boord van de Tonijn
De Onderzeedienst van de Koninklijke Marine bestaat dit jaar 120 jaar. Daarom lichten we de komende periode bijzondere weetjes, onderwerpen en thema’s uit die verbonden zijn aan de Onderzeedienst. Eén daarvan vind je aan boord van onze onderzeeboot de Tonijn: de warme hap.
De warme hap
Bij de Koninklijke Marine wordt de warme hap (een warme maaltijd) van oudsher tussen de middag gegeten. Dat had praktische, historische en logistieke redenen. Tot diep in de twintigste eeuw was het in heel Nederland gebruikelijk om tussen de middag warm te eten. De marine hield die traditie langer in ere dan de burgermaatschappij, waar het steeds gebruikelijker werd om ’s avonds warm te eten.
De warme hap zorgt rond het middaguur juist voor energie voor de rest van de werkdag. Werken aan boord van een onderzeeboot is namelijk zwaar werk! Ook in de kombuis was de middagmaaltijd praktisch. Wat er van de warme hap overbleef, kon slim worden hergebruikt in de avond. Jan Doze, vrijwilliger bij het Marinemuseum die zelf ooit werkzaam was in de kombuis van de Tonijn, zegt daar het volgende over: ‘We hadden vaak restverwerking voor een snackje of hapje aan de bar na werktijd. Bijvoorbeeld het vlees waar we dan bitterballen van draaiden of van de nasi of bami maakten we nasi of bami schijven.’
de blauwe hap
Iedere woensdag stond (en staat!) bij de Koninklijke Marine de Indische rijsttafel op het menu: nasi goreng, sambal daging, rempehbal, drumsticks, pindasaus, kroepoek, adjar en banaan. In marinetermen heet die maaltijd de ‘blauwe hap’. Vergaderingen en afspraken werden soms speciaal verzet voor deze blauwe hap.
De Indische rijsttafel werd door de aanwezigheid van de marine in voormalig Nederlands-Indië al vroeg onderdeel van de scheepskeuken. Indonesische groenten en grondstoffen waren er volop vers verkrijgbaar. Zo raakte de rijsttafel op schepen van de Koninklijke Marine eerder ingeburgerd dan in veel Nederlandse huishoudens. Sinds het begin van de negentiende eeuw stond deze maaltijd iedere woensdag op het menu bij de marine. Later nam de hele krijgsmacht die traditie over.
De benaming ‘blauwe hap’ verwijst terug naar de mensen van Indonesische afkomst. Een ‘blauwe jongen’ was vroeger een bijnaam voor iemand van Nederlands-Indische afkomst. Er wordt gezegd dat dat te maken heeft met de archipelvlek. ‘De blauwe hap heeft de naam te danken aan een blauw stuitje bij de geboorte die later weer verdwijnt. Ik had er ook een.’
Het menu in de Tonijn
Wie aan boord van de Tonijn goed om zich heen kijkt, kan het weekmenu terugvinden. Op maandag stond tussen de middag onder meer snert op het programma. Maandag was van oudsher de dag van de snert. Op dinsdag was er dan weer tomatensoep. Op donderdag stond de Zeeuwse rijsttafel op het menu: bruine bonen, speklap, rijst, jus, salade, gebakken en rauwe uien, spekkaantjes, spekvet, piccalilly en sinaasappel. Spekkaantjes zijn kleine, krokant uitgebakken stukjes spek. Vrijdag was visdag, vanwege katholiek personeel. Vanuit de katholieke kerk was de vrijdag van oudsher aangewezen als een dag van onthouding, waarop gelovigen geen vlees van landdieren mochten eten. Op het menu voor die dag stond dan ook gebakken schol.
Jan Doze: . ‘Ik heb eens 70 eieren moeten koken voor het ontbijt en het snuiverbedrijf stond bij op dat moment. Dat houdt in dat we onder water voeren op 15 meter diepte, de snuivermast opstond en de diesels draaiden om de zuurstof in de boot te verversen en de baterijen weer op te laden. Helaas sloeg op een bepaald moment een golf water een klepje dicht, waardoor er onderdruk ontstond. Dat is vervelend voor je oren, maar werkt goed om de eieren snel hard te koken. Ik had namelijk de eieren net in koud water opgezet, maar door de onderdruk begon het water meteen te koken. Ik had binnen een halve minuut hardgekookte eieren.’
Stap aan boord
Ontdek het volledige weekmenu zelf in de Tonijn! Stap aan boord in het Marinemuseum Den Helder en zoek het weekmenu op. Onze vrijwilligers, die allemaal bij de Onderzeedienst hebben gevaren, vertellen je graag meer over het leven aan boord – en over de warme hap die de bemanning door de dag heen hielp. Vraag bijvoorbeeld maar eens naar afgebakken brood dat zo dun als beschuit de oven uitkwam!
