Hij kon weigeren, maar hij ging
De vrijheid waarin wij leven is zwaar bevochten. Daarom staan we ieder jaar op 4 mei stil bij de slachtoffers die zijn gevallen voor onze vrijheid en vieren we op 5 mei dat we in een vrij land leven.
hans zomer
Dit jaar staan we in het bijzonder stil bij Johan Jacob (Hans) Zomer: sergeant-adelborst (aankomend officier bij de Koninklijke Marine) die tijdens de oorlogsjaren als geheim agent aan de slag gaat in bezet Nederland.
Foto: Nationaal archief , toegang 2.19.136 Inventaris van de collectie Doodenboeken 1940-1945 van de Stichting Oranjehotel Inventarisnummer 2 boek 2 pagina 56
GEHEIM AGENT
Met de Duitse bezetting van Nederland vanaf mei 1940, valt iedere vorm van communicatie tussen de geallieerden (Engelsen en Fransen) en het bezette gebied weg. Om toch een beeld te krijgen van de situatie in bezet gebied, rekruteert de Britse geheime dienst Nederlandse militairen die per parachute boven Nederland gedropt worden. Als communicatiemiddel gebruiken deze geheime agenten compacte radiozenders, die meestal waren verpakt in een onopvallende leren koffer. Eén van deze geheime agent is Hans.
Bij de Koninklijke Marine in Den Helder
Hans komt op 6 november 1920 ter wereld op Oost-Java als zoon van een marineofficier. In zijn eerste levensjaar vertrekken zijn ouders met hem naar Nederland, waar hij opgroeit. Na de lagere school gaat hij naar de hbs, waarna hij naar Den Helder wil.
Hans wil, net als zijn vader, marineofficier worden. Men vindt hem echter te jong op zijn zeventiende. Hij besluit daarom één jaar in Wageningen te studeren, om vervolgens in 1939 zijn kansen opnieuw te proberen bij de Koninklijke Marine. Ditmaal wordt hij wél aangenomen.
Op 14 mei 1940, direct na de Duitse inval, moet Hans naar Engeland vluchten samen met 26 mede-adelborsten op marineschip Hr.Ms. Medusa. Ze vertrekken naar Falmouth, een stad helemaal in het zuiden van Engeland. Vanuit Engeland wil hij zich inzetten voor de bevrijding van Nederland. De inmiddels 19-jarige Hans heeft er op dat moment misschien nog maar acht maanden opleiding opzitten, bang is hij zeker niet. Zijn karakter wordt juist omschreven als stevig en loyaal aan het gezag. Hij wordt dan ook door de Britse inlichtingendienst MI6 gerekruteerd voor inlichtingenwerk – iets wat hij kan weigeren, maar hij gaat!
Van adelborst naar geheim agent
In de zomer van 1941 keert Hans terug naar Nederland, als geheim agent en marconist – iemand die verantwoordelijk is voor het zenden, ontvangen en vertalen van morsecodesignalen via radioapparatuur. Hans wordt bij het Drentse dorp Vledder. Welk type zend- en ontvanginstallatie Hans meekrijgt voor zijn spionage, is helaas niet bekend. Waarschijnlijk is het de Whaddon Mk.V, vernoemd naar het plaatsje Whaddon Hall waar deze zenders werden gemaakt.
Oranjehotel
De Whaddon Mk.V had een sterk zendvermogen: hetgeen deze zender de bijnaam agent killer opleverde, omdat de Duitsers deze makkelijk konden uitpeilen. Een dergelijk lot ondergaat ook Hans, als hij in augustus 1941 in Bilthoven wordt opgepakt tijdens het bedienen van de zendinstallatie. De Duitsers traceren hem en hij wordt direct naar het beruchte ‘Oranjehotel’ in Scheveningen gebracht. In maart 1942 wordt Hans overgeplaatst naar Maastricht, waar een militair proces volgt. In april volgt zijn veroordeling: de doodstraf voor spionage en/of verzet. Op 11 mei 1942 wordt hij in concentratiekamp Sachsenhausen gefusilleerd. De jonge Hans, die droomde van een leven als marineofficier en streed voor een vrij Nederland, komt tragisch aan zijn einde.
De overstap
Eind 1942 stapte de Britse geheime dienst over op een nieuw type transceiver: de Type 3 Mk.II. Dit apparaat was lichter dan de Whaddon Mk.V en kon minder makkelijk worden uitgepeild door de Duitsers. Helaas kwam deze ontwikkeling voor Hans te laat. Na hem hebben tal van geheime agenten en verzetsmensen gebruik gemaakt van deze zenders. Een exemplaar van de Type 3 Mk.II is te zien in de tentoonstelling over de Tweede Wereldoorlog in het Marinemuseum.
Opdat wij nooit vergeten
Hans is nooit vergeten. Na de oorlog werd hij postuum onderscheiden met het Bronzen Leeuw. Ook werd er een marineschip naar hem vernoemd. De marine stelde in 1961 de mijnenveger Hr.Ms. Zomer in dienst. In Wageningen werd hij opgenomen op de herdenkingsplaquette en in Maastricht wordt jaarlijks op 29 mei de terechtstelling van 24 mannen herdacht bij een monument aan de Patersbaan, waaronder Hans.
