Zr.Ms. Curaçao (1827-1846)
De eerste trans-Atlantische stoomvaart
Kort na het einde van de Franse overheersing in 1813, toonde de kersverse Nederlandse vorst Willem I (1772-1843) zich een fervent voorstander van de stoomtechniek. Volgens hem was stoomenergie essentieel voor de modernisering van de samenleving en de economie.
Pionieren met stoomtechniek
In de marine waren de voorstanders van stoomvaart niet dik gezaaid. Gevaar voor brand, exploderende ketels en een gebrek aan bunkerposten deden menig marineofficier twijfelen aan het nut van stoomoorlogsschepen. Belangrijke uitzondering daarop was luitenant ter zee G.M. Roentgen. Hij deed veel onderzoek naar stoomvoortstuwing en werkte daarbij nauw samen met particuliere scheeps- en machinebouwers. Ook kapitein ter zee Jhr. A.C. Twent was een belangrijke pionier op het gebied van de introductie van stoomtechniek binnen de marine. Roentgen zou in 1824 de marine verlaten om zich volledig op de ontwikkeling van stoommachines te werpen, waarbij hij nauwe banden met de marine bleef houden. Twent werd in datzelfde jaar de eerste inspecteur van het stoomwezen van de marine.
Overzeese pakketdienst
Koning-koopman Willem I maakte zich ondertussen sterk voor het opzetten van een zogenaamde ‘packetdienst’ op zowel Oost- als West-Indië (de voormalige overzeese gebieden die onder Nederlands koloniaal bestuur stonden). Dit betrof in feite een postdienst van, maar ook voor, de overheid: een taak die vaak werd uitbesteed aan de marine. De gedachte was dat stoomschepen minder afhankelijk waren van de weersomstandigheden en dat ze daardoor sneller, maar vooral regelmatiger de post op de wereldwijde bestemmingen konden afleveren. Roentgen, die dan al directeur is van de Nederlandsche Stoomboot Maatschappij, ontwerpt in 1824 de Atlas. Een 1200 ton groot raderschip, dat is voorzien van drie stoommachines van 100 Pk elk. Het schip wordt een grote teleurstelling, voldoet niet aan de eisen en wordt in 1830 gesloopt.
Voor de pakketvaart op West-Indië wordt in 1826 een ander schip op stapel gezet: het raderschip Suriname. Op de indienststelling van dat schip wil de Koning echter niet wachten. Twent krijgt opdracht om in Engeland te onderzoeken wat voor schepen daar zoal voor de overzeese gebieden worden gebouwd. Daar ontdekt hij dat het stoomraderschip Calpe op stapel staat. De scheepswerf en aankomende eigenaar willen wel onderhandelen over het eventueel overnemen van dit schip door de Nederlandse staat. De Koning twijfelt. Hij wil liever een in Nederland gebouwd schip, maar zwicht uiteindelijk. Aldus verkrijgt Willem I alsnog zijn eerste stoompakketboot voor de dienst op West-Indië, voor een bedrag van 11.500 Britse ponden.
De Curaçao
De Curaçao, zoals het vaartuig na de aankoop op 23 augustus 1826 is gaan heten, betreft een raderschip met een lengte van bijna 41 meter, een waterverplaatsing van 436 ton en twee stoommachines met een vermogen van ieder 50 Pk. Het is daarnaast voorzien van driemast schoenertuig, ter ondersteuning van de mechanische aandrijving. Onder gunstige omstandigheden haalt het schip een snelheid van 10 knopen (circa 18 kilometer) per uur.
In november 1826 arriveert het schip in Hellevoetsluis, waar de bemanning en verdere uitrusting aan boord gebracht worden. Op 1 maart 1827 wordt het schip daadwerkelijk in dienst gesteld, onder commando van luitenant ter zee der 1e klasse J.W. Moll. Bijna twee maanden later, op 26 april en na inname van enige passagiers en -uiteraard- de post, vertrekt Zr.Ms. Curaçao naar de West.
Nauwelijks op zee blijkt hoezeer de stoomsceptici gelijk hebben. Een reis naar West-Indië is aan het begin van de 19e eeuw standaard al een risicovolle onderneming. Storm veroorzaakt vaak schade aan de masten, ra’s (het dwarshout waaronder een zeil gevoerd wordt) en tuigage (alle zeilen, rondhouten, touwwerk en bevestigingssystemen). Aan boord van de Curaçao komen daar slingerende machines, warmlopende assen, scheuren in ketels, lekke pakkingen, afgebroken klinknagels en brekende schepborden bij. Het voelt aan boord alsof de bemanning iedere dag een nieuwe uitdaging krijgt voorgeschoteld.
Het schip bereikt ondanks alle tegenslagen in 28 dagen de bestemming: op 24 mei komt de Curaçao aan voor Paramaribo. De gemiddelde zeilreis van zes tot acht weken, was ingekort met meer dan een derde. Op 6 juli aanvaarden Moll en zijn bemanning de terugreis. Op 4 augustus 1827 komt de Curaçao behouden aan op de rede van Hellevoetsluis. Een internationaal huzarenstuk is volbracht: voor het eerst is een schip onder stoom de Atlantische Oceaan overgestoken.
De Curaçao zou in de periode 1828 – 1842 nog drie keer de oversteek maken. In die tussentijd is het ingedeeld bij het eskader op de Schelde, ten tijde van de perikelen rond de Belgische onafhankelijkheidsstrijd in 1830-1833. Het laatste wapenfeit vond plaats in december 1843, toen de Curaçao Zr.Ms. Cerberus vergezelde bij het vervoer van het stoffelijk overschot van de vroegere Koning Willem I van Hamburg naar Rotterdam. In 1846 werd de voormalige ‘stoompacketboot’ definitief uit dienst gesteld, waarna het schip in 1849 werd gesloopt.
Een kleine twee eeuwen later ziet het Marinemuseum kans om een prachtig model van het eerste marinestoomschip aan te schaffen. Het museumpubliek zal nog even geduld moeten hebben om dit topstuk van de hand van modelbouwer Paul Burghoorn te bewonderen. Maar als het vernieuwde Marinemuseum over een paar jaar de deuren opent, zal Zr.Ms. Curaçao er een prominente plek innemen.