Een Nederlandse zeeheld in Griekenland
Tijdens een stadswandeling door Athene deze zomer werd ik gewezen op een straat met een opvallende naam: Heiden Street, vernoemd naar een Nederlander. Toen ik niet veel later ook nog een Griekse postzegel op de kop kon tikken met de beeltenis van diezelfde Nederlander, Lodewijk van Heiden (1772-1850), wilde ik meer van weten. Wie was deze Van Heiden? En hoe kwam een Nederlander aan een eigen straat midden in Athene?
Van Den Haag naar Rusland
Het antwoord voert ons bijna tweehonderd jaar terug in de tijd, naar de Griekse onafhankelijkheidsoorlog (1821-1832). Toen vond een van de belangrijkste zeeslagen van de negentiende eeuw plaats: de Slag bij Navarino (1827). Eén van de drie Admiraals die daar geschiedenis schreef, was de Nederlander Lodewijk, of Louis, van Heiden.
Lodewijk van Heiden werd in 1772 in Den Haag geboren en groeide op in een Oranjegezinde familie van adel. Zijn leven nam een opmerkelijke wending toen in 1795 het stadhouderlijk bewind instortte. Van Heiden vertrok uiteindelijk naar Rusland, waar hij carrière maakte bij de Russische Keizerlijke Marine. Oftewel, de marine van de tsaar.
Ruim dertig jaar later zou hij als officier in Russische dienst onverwacht een hoofdrol spelen in de strijd om de vrijheid van Griekenland.
Griekse onafhankelijkheid
In 1821 kwamen de Grieken in opstand tegen het Ottomaanse Rijk. Het Ottomaanse Rijk, ook wel Osmaanse Rijk genoemd, was een islamitisch rijk dat bestond van 1299 tot 1922. Het was een wereldrijk dat op haar hoogtepunt gebieden in Noord-Afrika, Azië en Europa besloeg. Griekenland werd in 1821 al meer dan vier eeuwen beheerst door de Ottomanen.
De Griekse orthodox-christelijke bevolking had in het Islamitische rijk minder rechten en zij moesten vaak extra belastingen betalen. De armoede en frustraties die hieruit voortvloeiden werden in het begin van de negentiende eeuw vermengt met opkomend nationaal bewustzijn: het idee dat een volk met een eigen taal en cultuur recht heeft op een eigen staat. Dit idee was vanuit West-Europa overgewaaid naar Griekenland.
Dit kruitvat leidde uiteindelijk tot grote opstanden: het begin van de Griekse Onafhankelijkheidsoorlog. Aanvankelijk boekten de Grieken successen, maar toen de Ottomanen steun kregen van de Egyptische heerser Mohammed Ali en diens zoon Ibrahim Pasja, keerde het tij. Griekse steden vielen en de onafhankelijkheidsstrijd dreigde te mislukken.
Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland besloten uiteindelijk in te grijpen. In 1827 werd een gezamenlijke vloot naar Griekse wateren gestuurd, onder leiding van drie Admiraals: de Brit Edward Codrington, de Fransman Henri de Rigny en, namens Rusland, Lodewijk van Heiden. Hun optreden leidde tot een beslissend keerpunt: de Slag bij Navarino. Drie jaar later, in 1830, werd de onafhankelijkheid van Griekenland officieel erkend. De jonge Griekse staat was toen nog wel veel kleiner dan het Griekenland van nu.
Wist je dat: Prins Frederik der Nederlanden (de tweede zoon van koning Willem I) in 1829,1830 en 1831 tot driemaal toe de Griekse troon kreeg aangeboden? Rond de verwezenlijking van de Griekse onafhankelijkheid werd er gezocht naar een geschikte kandidaat om het land te gaan besturen. Frederik bedankte alle malen voor de eer. Waarom? De Verenigde Nederlanden maakte in dezelfde periode een crisis door. Hij vond daarom dat hij het grondgebied niet kon verlaten. Bovendien wilde hij geen koning worden van een land waarvan de taal en de cultuur hem vreemd waren, en van een land waarin hij ‘geen enkele toekomst zag’.
Slag bij Navarino
Op 20 oktober 1827 voeren de Britse, Franse en Russische oorlogsschepen de baai van Navarino binnen, bij het huidige Pylos aan de westkust van de Peloponnesos. Voorop voer het Britse eskader, gevolgd door de Fransen. Van Heiden volgde met acht Russische schepen. Zijn vlaggenschip was de Azov.
Eigenlijk was het niet hun bedoeling om een grote zeeslag te beginnen. Zij wilden de Turks-Egyptische vloot vooral dwingen de strijd tegen de Grieken te staken. Maar de situatie was explosief. Eén enkel schot kon voldoende zijn om de hele baai in vuur en vlam te zetten. En dat gebeurde!
Nadat vanaf Turks-Egyptische zijde was geschoten, barstte een gevecht los dat ongeveer vier uur zou duren. Honderden kanonnen vuurden op korte afstand op elkaar. Schepen ontploften, hout en ijzer vlogen door de lucht en de rook werd zo dicht dat het zicht vrijwel verdween.
Van Heiden en zijn Russische eskader kregen het bijzonder zwaar te verduren. Ook de Azov werd door vijandelijke schepen beschoten. Het schip werd ruim 150 keer geraakt. De touwen en zeilen werden aan flarden geschoten. In Van Heidens eigen kajuit vielen vijf doden en zes gewonden. Zelf kwam hij wonderbaarlijk genoeg ongedeerd uit de strijd, in tegenstelling tot een officier zijn nabijheid. Zijn arm werd afgerukt in al het geweld.
Het keerpunt voor Griekenland
Toen de kanonnen eindelijk zwegen, was de Turks-Egyptische vloot verwoest. Geen enkel Brits, Frans of Russisch schip was gezonken. Volgens Van Heidens eigen rapport gingen daarentegen 79 vijandelijke oorlogsschepen en achttien transportschepen verloren. De Brit Codrington schatte het aantal Turks-Egyptische doden op ongeveer 6.000.
Navarino werd daarmee het beslissende keerpunt in de Griekse onafhankelijkheidsstrijd. Zonder vloot konden de Turks-Egyptische troepen op de Peloponnesos nauwelijks nog worden bevoorraad. Een Griekse staat, die kort daarvoor nog verder weg leek dan ooit, kwam ineens binnen bereik. De slag ging bovendien de geschiedenis in als de laatste grote zeeslag die uitsluitend met zeilschepen werd uitgevochten.
heldenstatus
Van Heiden werd in Griekenland een held dankzij zijn bijdrage in de strijd voor onafhankelijkheid. Dat verklaart ook de straatnaam die mij deze zomer in Athene zo verbaasde. In 1927, honderd jaar na Navarino, verscheen er een Griekse postzegel met zijn beeltenis. En die heb ik gekocht voor onze collectie!
Monument
Uiteraard is Van Heiden niet alleen in zijn heldenstatus. Codrington, De Rigny en Van Heiden leven in Griekenland gezamenlijk voort als de Tris Navárchi, de Drie Admiraals. In de eerste hoofdstad van het onafhankelijke Griekenland, Naphlion, herinnert het Platía Tríon Navárchon, het Plein van de Drie Admiraals, aan deze mannen.
In Pylos, aan de Baai van Navarino waar de zeeslag werd uitgevochten, worden zij ook gezamenlijk herdacht. Op het centrale Plein van de Drie Admiraals staat een monument voor Codrington, De Rigny en Van Heiden.
Nationaal Historisch Museum
In het Nationaal Historisch Museum in Athene wordt uitgebreid stilgestaan bij de slag van Navarino. Ook de drie admiraals, onder wie Van Heiden, worden uitgelicht. In het Oorlogsmuseum kun je zelfs met een VR-bril zelfs virtueel aan boord stappen van de schepen, waaronder dat van Van Heiden.
Berend Botje
Er is nog een grappig Nederlands staartje aan dit verhaal. Lodewijk van Heiden wordt namelijk weleens genoemd als mogelijke inspiratie voor Berend Botje, uit het bekende kinderliedje ‘Berend Botje ging uit varen’. Harde bewijzen daarvoor zijn er niet écht, maar de overeenkomsten zijn er wel: Van Heiden heeft gewoond in Zuidlaren, ging uit varen en keerde na een lange carrière op zee uiteindelijk terug naar Drenthe. Of hij werkelijk onze Berend Botje was? We zullen het waarschijnlijk nooit weten.
‘In vergetelheid geraakte helden inspireren me om, voor mij, onbekende geschiedenisverhalen in te duiken’ – Pieter Eckhardt, Conservator
Leestip: De Voorzienigheid Regeert! Louis van Heiden. Admiraal in Russische dienst, geschreven door Hans van Koningsbrugge