Internationale Vrouwendag
Zondag 8 maart staat in het teken van vrouwen! Op Internationale Vrouwendag creëren we meer bewustzijn voor vrouwenrechten en de strijd voor gendergelijkheid. Ook binnen de marine hebben vrouwen lange tijd niet dezelfde rechten en mogelijkheden gehad als mannen. Wist je dat de eerste vrouwen bij de marine pas in dienst kwamen in 1944? Eén van die allereerste dames is Francien de Zeeuw (1922-2015). Zij startte in 1944 bij de toenmalige Marine Vrouwenafdeling (Marva). Haar bijdrage bleek zo invloedrijk, dat er tegenwoordig zelfs een penning naar haar is vernoemd!
Een leven in dienst van rechtvaardigheid
Francien de Zeeuw
Francien de Zeeuw (1922-2015) is achttien als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt in Nederland. Waar sommigen angstig toekijken, vecht Francien in het verzet voor rechtvaardigheid. Ze zoekt naar onderduikadressen voor jongens die waren opgeroepen voor de Arbeidseinsatz. Ook luistert ze het telefoonverkeer af van de Duitse bezetter. Zo onderschept ze belangrijke informatie over geplande razzia’s.
Na de bevrijding van het zuiden van Nederland in 1944 wordt ze benaderd door een marineofficier. Haar moed en doorzettingsvermogen zijn namelijk niet onopgemerkt gebleven. Hij vraagt haar om te helpen met het vormen van een vrouwenafdeling binnen de marine. Daar heeft ze wel oren naar! Na het voeren van de nodige propaganda wordt op 31 oktober 1944 de Marva een feit.
In december vertrekt Francien naar Engeland voor haar opleiding bij de Women’s Royal Naval Service. Het strakke keurslijf van een Marva blijkt een uitdaging. Het blindelings opvolgen van commando’s is zij niet gewend, evenals de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen die zij ervaart. Binnen het verzet was zij altijd als gelijke behandeld. Dat is bij de marine wel anders. Het motto van de Marva’s is immers “maak een man vrij voor de vloot”.
Ze vocht voor haar plek en won
In september 1945 is de maat vol voor Francien. Diverse vrouwen van adel worden vrijwel direct benoemd tot officier en zij, na al die maanden van trainen en hard werken, nog steeds níet! Ze dient haar ontslag in, met resultaat. Ze wordt direct tot officier benoemd en vertrekt naar Nederlands-Indië om te helpen bij de repatriëring van geïnterneerden uit Japanse kampen. Francien ontvangt voor haar werk en inzet meerdere onderscheidingen, waaronder het Oorlogsherinneringskruis en het Verzetsherdenkingskruis. Ze is een pionier als het gaat om vrouwen binnen de krijgsmacht. Juist daarom heeft defensie in 2023, enkele jaren na haar overlijden, de Francien de Zeeuw – penning ingesteld. Dit is ter erkenning van iedere pionier die nieuwe wegen vindt om nieuwe doelgroepen aan Defensie te binden, waaronder vrouwen en mensen met een bi-culturele achtergrond.
Anna van Gelder
Zoals we lazen in het verhaal van Francien, was er voor vrouwen lange tijd geen plaats binnen de zeemacht. Ook in de 17e eeuw was het voornamelijk een bolwerk van mannen. Soms kwam het voor dat een jonge vrouw zich als man vermomde en op die manier aanmonsterde op een oorlogsschip, maar dit was niet gebruikelijk. Desondanks wisten vrouwen wel degelijk hun stempel te drukken op de zeemacht. Hoe? Op wal behartigden zij de zaken als de mannen op zee waren. Een mooi voorbeeld is Anna van Gelder (1613-1687). In 1652 trouwt zij met Nederlands’ meest bekende admiraal – Michiel Adriaenszoon de Ruyter.
Anna doet véél meer dan haar man uitzwaaien op de kade. Aan wal is zij verantwoordelijk voor het aanleggen van proviand om schepen van Michiel te bevoorraden – een gigantische klus. Vijfhonderd man moeten maandenlang gevoed worden. Te royaal inkopen betekent geen winst, maar te zuinig inkopen zorgt voor onvrede bij de manschappen. Voor Anna is dat niet moeilijk, want zij beheerst deze kunst tot in perfectie. Op haar inkoopbeleid is niets aan te merken. De bemanning van Michiel is er zeer over te spreken. Verder beheert Anna de financiën van haar man en worden vergoedingen rechtstreeks aan de aan wal gebleven families uitbetaald. Indien nodig stuurt zij Michiel geld toe. Ze ziet toe op de verkoop van goederen en ook het buit gemaakte geld komt bij haar terecht. Anna houdt ook contact met de Admiraliteit van de Maze (Rotterdamse Admiraliteit). Zodra Michiel terug is van zijn zeereis vergezelt zij hem tijdens belangrijke bezoeken bij Johan de Witt en zijn vrouw Wendela Bicker en stadhouder Willem III.
Wellicht was Michiel een stuk minder succesvol geweest zonder het organisatietalent van zijn vrouw Anna.
Sitara Hartsteen
Hoewel er al 82 jaar vrouwen bij de marine werken en vrouwen ook vóór die tijd al een belangrijke bijdrage leverden, is de positie van vrouwen bij de marine nog steeds in ontwikkeling. Sinds kort (2020) zijn vrouwen welkom als bemanningslid op onderzeeboten. Voorheen was dit een echte mannenwereld met ‘een ruw randje’. Na een pilot, waarbij zes vrouwen meedraaiden bij de onderzeedienst, kwam daar verandering in. Sitara Hartsteen was één van deze vrouwen.
De pilot was niet bedoeld om vast te stellen of je met vrouwen kunt varen op een onderzeeër, maar juist om te beoordelen welke leefregels er nodig zijn. Decennialang was het argument om vrouwen te weren op de onderzeeboot de geringe privacy aan boord. Wat blijkt uit onderzoek? Een strikte scheiding van leefruimten vormt een spelbreker bij de integratie. Iets wat op de schepen boven het water wél de norm is. De aanpassingen aan boord zijn daarom klein. Wel zijn er op strategische plekken deurtjes en gordijnen geplaatst.
“Het gaat om de kwaliteit van het werk, niet om gender. Ik denk dat de organisatie door de jaren heen in dat opzicht verbeterd is.”
De tentoonstelling “80 jaar vrouwen bij de marine” is te bezichtigen tot 18 maart 2026!
